Tasavvuf nedir?

Tek yol, iki ad

Tasavvuf Arapça kökenli kelimedir; Batı dillerinde aynı şeye Sufism denir. İkisi de aynı şeyi anlatır: Allah hakkında bilgi edinmekle yetinmeyip O'nu tanımayı hedefleyen, İslam'ın iç yüzü.

Ruhu arındıran bir ilim

Hâce Şemseddin Azîmî tasavvufu, ruha temizlik kazandıran ve yaratılmışı Yaratıcı'sına yaklaştıran bir ilim olarak tanımlar (s. 35). Bu yolun yolcusuna iç hâller ve müşahedeler verilir; Allah'ı gönül gözüyle idrak eder ve O'na yakınlıkla şereflenir.

Yazarın hocası Kalender Baba Evliya ise tasavvufu, bedenle yapılan ibadetlerin yanında ruhu tanımaya götüren amel ve meşgaleler olarak tarif etmiştir (s. 35). Namaz, oruç ve salih ameller bedeni ve davranışı arındırır; tefekkür ise dikkati içe çevirir ve insan kendi ruhunun farkına varır. Ruh Rabbin emrinden olduğu için (İsrâ 17:85), onu tanımak Küll'den bir pırıltı sezmek demektir.

Dört temel

Kitap tasavvufun dört temelini sayar: muhabbet, tevhid, takva ve nefsi tanıma (irfân-ı nefs) (s. 35). Kur'an'ın öğretisini tek cümlede özetler: Allah birdir, ortağı yoktur ve yarattıklarını sever.

• "O, Evvel'dir, Âhir'dir, Zâhir'dir, Bâtın'dır. O her şeyi hakkıyla bilendir" (Hadîd 57:3).

• "Şüphesiz Allah, kendisinden sakınanlarla ve iyilik yapanlarla beraberdir" (Nahl 16:128).

• "İman edenlerin Allah'a olan sevgisi ise çok daha güçlüdür" (Bakara 2:165).

Yazara göre tasavvuf bir aşk ve muhabbet deryasıdır; muhabbet de maksada ulaşmanın yoludur (s. 36).

Şeriat ve tarikat birlikte yürür

Tasavvuf şeriattan ayrı durmaz. Kitap bu ilişkiyi bir örnekle anlatır (s. 37). Bir ülkede iki kişi yaşar; ikisi de kanunlara uyar ve iyi vatandaştır. Ama biri aynı zamanda padişaha yakındır. İkisi de iyidir; yakın olanın derecesi daha yüksektir.

Aynı şekilde şeriat ehli namaz kılar, kötülükten sakınır ve hataları için af diler. Sufi de bunların hepsini yapar; ayrıca yakınlığı arzular. Namazda Allah'ın her şeyi kuşattığını ve kula "şah damarından daha yakın" olduğunu (Kâf 50:16) idrak eder.

Nefsin arınması

Tasavvufun çalışma yöntemi tezkiye-i nefs, yani nefsin arındırılmasıdır (s. 38). Kur'an bunu Peygamber Efendimizin (s.a.v.) görevleri arasında sayar: "Ümmîlere içlerinden bir peygamber gönderen O'dur. O peygamber onlara Allah'ın ayetlerini okur, onları arındırır, onlara Kitabı ve hikmeti öğretir" (Cuma 62:2). Müzzemmil suresinin ilk ayetleri, yani geceleyin kalkmak, Kur'an'ı tane tane okumak ve kendini bütünüyle Rabbe adamak, yol gösterici ilkeleri verir. Allah dostları tasavvufun uygulamasını bu ayetler üzerine kurmuştur; talibe verilen her amel Allah'a ve Resulüne (s.a.v.) uygundur (s. 39).

Nasıl uygulanır

Kitabın saydığı amel ve meşgaleler arasında şunlar vardır (s. 39):

1. Allah'ı hamd ve tesbihle anmak;

2. konsantrasyon, arama ve tefekkür;

3. namazda Allah'la bağ kurmak;

4. Allah'a yaklaşmak için oruç tutmak;

5. arınmış bir nefisten doğan takva;

6. murakabe: dikkati her şeyden çekip içte aramak;

7. öfkeye hâkim olmak, affetme ve bağışlamada gelişmek.

Dinin ruhu

"Tasavvuf dinin ruhudur" der yazar (s. 65). Din insana Allah'ın kendisini gördüğü kanaatini verir, onu sırat-ı müstakim üzerinde tutar, eşitliği ve adaleti öğretir. Tasavvuf ise bu kanaati yaşanan bir tecrübeye dönüştürür.

Kaynak: Hâce Şemseddin Azîmî, İhsan ve Tasavvuf (Khwaja Shamsuddin Azeemi Research Society), s. 35–39 ve 65.